Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu bước vào giai đoạn tái cấu trúc sau đại dịch, cụm từ “phát triển bền vững”, “kinh tế xanh”, “ESG” không còn là khẩu hiệu chính sách mà đã trở thành tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh doanh và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động mạnh bởi biến đổi khí hậu, đồng thời cũng là nền kinh tế năng động trong khu vực Đông Nam Á. Điều này khiến quá trình chuyển đổi xanh trở thành con đường vừa bắt buộc, vừa có ý nghĩa chiến lược.
Ở góc nhìn giáo dục đại học, đây là cơ hội vàng. Những ngành khoa học kinh tế – đặc biệt là Quản trị, Thương mại, Kinh tế số – đang chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ về cách doanh nghiệp tổ chức hoạt động, phân bổ nguồn lực, xây dựng mô hình kinh doanh. Nếu nhìn đúng hướng, sinh viên lĩnh vực kinh tế không chỉ “đón đầu” thị trường lao động mà còn trở thành lực lượng kiến tạo các mô hình khởi nghiệp xanh, gắn đổi mới sáng tạo với trách nhiệm xã hội.
Tín hiệu tích cực từ nền kinh tế xanh
Cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net-zero 2050) của Việt Nam đã mở ra một chuỗi nỗ lực liên ngành: Từ khung pháp lý, ưu đãi đầu tư, thuế carbon, tới hệ thống tài chính xanh. Điều đáng chú ý là doanh nghiệp Việt ngày càng coi biến đổi khí hậu không chỉ là rủi ro mà còn là cơ hội kinh doanh. Các tập đoàn lớn trong năng lượng tái tạo, đầu tư hạ tầng xanh, đô thị thông minh đã tạo ra thị trường hàng tỷ USD trong 5–10 năm tới. Tuy nhiên, phát triển bền vững không dừng lại ở đầu tư hạ tầng, các ngành truyền thống – du lịch, xuất khẩu, nông nghiệp – cũng bước vào quá trình “xanh hóa”. Mỗi quy trình vận hành doanh nghiệp đều có thể tái cấu trúc theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu tác động môi trường, tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn. Đặc biệt, sự trỗi dậy của kinh tế số đã giúp việc “đổi mới xanh” không chỉ giới hạn trong phòng thí nghiệm, mà trở thành hành động thực tế: Blockchain truy xuất nguồn gốc, fintech thúc đẩy vốn xanh, AI tối ưu năng lượng, thương mại điện tử giảm lãng phí tồn kho. Những chuyển động ấy tạo nên cơ hội cho thế hệ trẻ – những người có khả năng công nghệ, tư duy khởi nghiệp và sẵn sàng thích nghi.
Vì sao cơ hội dành cho sinh viên ngành kinh tế?
Nếu như các ngành kỹ thuật, công nghệ tạo ra giải pháp kỹ thuật, thì chuyên gia kinh tế chính là người biến giải pháp thành mô hình vận hành được trên thị trường. Đây là điểm giao thoa quan trọng giữa kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo như: (1) Tư duy hệ thống, sinh viên kinh tế có khả năng đánh giá chi phí – lợi ích, mô hình tài chính, khả năng mở rộng, tác động xã hội. Một ý tưởng xanh chỉ có ý nghĩa khi lợi ích dài hạn vượt chi phí ngắn hạn; (2) Khả năng xây dựng chiến lược, thị trường không chỉ cần sản phẩm thân thiện với môi trường, mà cần chiến lược để thuyết phục khách hàng thay đổi hành vi tiêu dùng; (3) Định vị thương hiệu bền vững, ESG trở thành tiêu chuẩn thương mại quốc tế. Doanh nghiệp muốn xuất khẩu vào châu Âu, Mỹ, Nhật Bản phải chứng minh chuỗi cung ứng trách nhiệm, phát thải thấp; và (4) Vai trò kết nối vốn, tài chính xanh đang là điểm nghẽn. Các startup cần được dẫn dắt cách tiếp cận quỹ đầu tư, ngân hàng, trái phiếu bền vững.
Đổi mới sáng tạo xanh: từ lớp học đến thị trường
Tại các trường đại học, chuyển dịch đào tạo không đơn thuần là “thêm môn ESG”, mà là thay đổi cách học. Khi sinh viên được tiếp cận phương pháp học theo dự án, học tập trải nghiệm, và mô hình doanh nghiệp mô phỏng, các ý tưởng xanh trở nên khả thi hơn. Đồng thời, đổi mới sáng tạo luôn đi kèm rủi ro, nhưng rủi ro của startup xanh không giống làn sóng khởi nghiệp công nghệ 5–7 năm trước, vốn thiên về tốc độ tăng trưởng bằng mọi giá. Khởi nghiệp xanh buộc doanh nghiệp đối diện với các câu hỏi nền tảng: mô hình mang lại lợi ích gì cho xã hội? Nó làm giảm áp lực lên môi trường ra sao? Cách đo lường tác động thế nào?
Ngoài ra, các tập đoàn lớn, quỹ đầu tư quốc tế ngày càng chọn startup có tầm nhìn bền vững. Điều này dẫn đến một thay đổi mạnh mẽ: các ý tưởng “xanh” không chỉ tốt về đạo đức, mà còn tốt về tài chính. Ở cấp độ vĩ mô, kinh tế xanh giúp doanh nghiệp vượt rào cản thuế carbon, tiêu chuẩn xuất khẩu. Ở cấp độ vi mô, nó xây dựng niềm tin với khách hàng, nhà đầu tư và xã hội. Bên cạnh đó, sinh viên ngành kinh tế cần chuyển từ tư duy “việc làm” sang tư duy “tạo giá trị”. Trong khi thế hệ trước thường tìm kiếm việc ổn định, thế hệ hôm nay có thể tự tạo việc làm bằng mô hình kinh tế xanh: khởi nghiệp dịch vụ tái chế, sản phẩm hữu cơ, mô hình tài chính cộng đồng, du lịch địa phương không phát thải. Những dự án ấy vừa giải quyết vấn đề xã hội, vừa mở ra dòng doanh thu bền vững. Trong kỷ nguyên hậu công nghiệp, nơi phát triển bền vững là nền tảng cạnh tranh quốc gia, sinh viên ngành kinh tế không chỉ học để “làm việc”, mà để “kiến tạo tương lai”. Kinh tế xanh không phải trào lưu nhất thời; đó là phương thức vận hành nền kinh tế trong tương lai.
Khi thế hệ trẻ biết kết hợp tri thức kinh tế với đổi mới sáng tạo, Việt Nam có thể đi nhanh hơn trong hành trình chuyển dịch xanh: không chỉ bắt kịp, mà còn dẫn dắt những lĩnh vực mới. Điều này co tấy rằng, trường đại học, giảng viên, doanh nghiệp và cộng đồng đều là mắt xích. Nhưng chính sinh viên với tư duy tự do, sức sáng tạo và khát vọng sẽ là người viết tiếp câu chuyện tăng trưởng bền vững của đất nước.
Nguyễn Minh Trí, Khoa Kinh tế - Quản trị